Giriş
“Felsefeyi zor buluyorsan, şunu iyi bil ki, iyi bir mimar olmak için harcanan çabadaki zorlukla karşılaştırılamaz bile.”
Avusturyalı filozof Ludwig Wittgenstein’ın bu sözü, mimarlık ve felsefenin birbirine ne kadar yakın olduğunu hatırlatıyor. Antik çağdan bu yana filozoflar, mimarlığı doğrudan ilgilendiren sorular sormuş ve mimarlar da felsefeden ilham almıştır. Son yüzyılda, özellikle son 20 yılda, bu karşılıklı etkileşim “Mimarlık Felsefesi” adı altında yeni bir disiplinin doğmasına yol açtı.
Wittgenstein ve Mimarlık
Wittgenstein’ın sözleri, kızkardeşinin evini inşa ederken üniversitedeki görevini bıraktıktan sonra karşılaştığı zorlukları mı yoksa çözümün zorluğunu mu yansıttığı belirsiz. Ancak kesin olan, filozofların Antik çağdan beri mimarlıkla ilgili konuları sorguladıkları ve mimarların da felsefeden esinlendiğidir.
Heidegger’in Mimarlık Üzerine Görüşleri
- yüzyılın ikinci yarısında Batı felsefesini en çok etkileyen düşünürlerden biri Martin Heidegger’dir. Heidegger’e göre:
- Dünya, ilişkilerin bir örgüsüdür; bu örgüyü anlamlandıran ise insandır.
- “İnsan olmak ikamet etmekle olur.” – İnsan, mekânsal bir varlık olarak ikamet eder, inşa eder ve bu süreçte varlığını sürdürür.
- Modern teknoloji ve matematiksel düşünce, mimarlığı insan varoluşundan uzaklaştırarak “yurtsuzlaşmaya” neden olmuştur.
Baudrillard ve Mimarlık
Jean Baudrillard, mimarlığın hakikat mi yoksa radikallik mi sorusunu gündeme getirir:
“Bu çağda en büyük tehlike, mimarlığın varlığını yitirmesidir.”
Baudrillard, günümüz mimarlığının tamamen teknik ve sanal bir dünyaya büründüğünü, orijinalite ve hakikatten uzaklaştığını savunur. Örneğin, Frank Gehry’nin Bilbao’daki Guggenheim Müzesi, “uygulamalı düşünsel teknolojinin sahneye konması” olarak gösterilir. Baudrillard’ın ifadesiyle:
“YAŞADIĞIMIZ ÇAĞDA, HER ALANDA OLDUĞU GİBİ MİMARİDE DE REAL OLAN, VİRTÜEL OLANDA KAYBOLMAKTADIR.”
Deleuze ve Mimarlık
Gilles Deleuze, “yurtsuzluk” kavramını ele alarak:
- Dionysos’un yersiz, yurtsuz oluşunu insan yaratıcılığının başlangıcı olarak görür.
- Yersiz, yurtsuz olmanın, alışkanlıklardan ve yapılandırılmış dünyadan çıkmanın özgürleştirici etkisini vurgular.
Derrida ve Mimarlık
Jacques Derrida, Platón’un Timaios diyaloğunda bahsedilen “üçüncü gerçeklik” (Chora) kavramını genişleterek:
- Duyularla algılanamayan, biçimsiz ve kavranamaz bir “çözülmüş alan” olarak tanımlar.
- Peter Eisenmann ve Bernard Tschumi’nin “Parc de la Villette” projesinde bu kavramı hayata geçirirler.
Derrida, mimarlıkta “non‑architectural” (mimari olmayan) unsurları vurgular; bu unsurlar, mimarlığın en saf hâli olan “Folie” (çılgınlık) içinde ortaya çıkar. “Point de Folie: Maintenant l’architecture” adlı makalesinde, mimarlığın sadece bir metafor değil, temel bir metafor olduğunu savunur.
Sonuç
Mimarlık, felsefe, sosyoloji, antropoloji, kültürel çalışmalar ve ekonomi‑politika gibi disiplinlerin kesişim noktasında yer alır. Antik dönemden bu yana düşünürler, mimarlık üzerinden kavramlarını açıklamayı tercih etmişlerdir. Günümüzde mimarlık, sadece bir “gizemler dünyası” olmaktan çıkıp, toplumsal bir yaşam biçimi ve öğretim konusu haline gelmiştir. Göstergebilimsel bir bakış açısıyla, mimarlık aynı nesneye farklı bir gözle bakmak ve onu yeni bir dilde tanımlamaktır.