Giriş
Uzun yıllar önce gazeteci arkadaşım Cengiz Güner, “Sanat ve Kentleşme” temalı bir yazı hazırlamamı istemişti. Araştırmalarım, sanat tarihinin derinliklerine, Medici hanedanının Floransa’daki etkisine ve bu mirasın günümüzün hiper‑metropol — özellikle Dubai — ile nasıl bir paralellik taşıdığına ışık tuttu. Bu yazı, tarihsel bir perspektiften modern kentsel tasarımın etik ve sürdürülebilir boyutlarına kadar bir yolculuk sunuyor.
1. Sanatın Tarihsel Bağlamı
- Ali Artun’un “Çağdaş Sanatın Örgütlenmesi” kitabı ve Paul Klee’nin “Angelus Novus” tablosu, geçmiş‑gelecek ikiliğini simgeleyen bir metafor sunar: “Yüzü geçmişe, sırtı geleceğe dönük bir melek”.
- Walter Benjamin bu fırtınayı “tarihsel ilerleme” olarak tanımlar; tarih, geçmişin yıkıntılarında bugünün izlerini aramaktır.
- 15‑16. yüzyıl Floransa’sı, Medici’nin sanata ve mimariye yaptığı yatırımla bir Rönesans laboratuvarına dönüşür.
2. Medici ve Floransa: Finans‑Sanat Sinerjisi
- Finansal Ağ ve Hibe Sistemi: Medici ailesi, ticaret ve bankacılık gücünü sanatın patronajıyla birleştirerek “para ile sanat aynı şebeke içinde işletilir” modelini kurdu.
- Kültür Merkezine Dönüş: Floransa, Avrupa’nın kültür başkenti haline gelir; sanatçılar, gezginler ve tüccarlar şehri keşfeder, turizm kavramı burada doğar.
3. Modern Kentleşme ve “Dubai‑leşme” Modeli
- Orta Doğu’da Yeni Hanedanlar: 1791’de Livanya’yı keşfeden Yasa kabilesi, Abu Dabi ve Dubai gibi şehirlerde hiper‑projelerle “hiper‑reel” bir alan yaratma peşindedir.
- Spekülatif Emlak: Gerçek bir yaşam alanı olmayan, sadece değer olarak alınıp satılan mega‑projeler, Dubai‑leşme olarak adlandırılan bir spekülasyon kültürünü besler.
- Metropol Dinamizmi: Hız, çok kültürlülük, katmanlılık ve görsel karmaşa, estetik değerleri çarpıtarak “kentsel gösteriş” haline getirir.
4. Sürdürülebilir ve Etik Kent Tasarımı
- Çevresel Bilinç: Doğal çevreye verilen önem, sürdürülebilir yaşam tarzı ve fiziksel çevreye duyulan ihtiyaç artıyor.
- Toplumsal Katılım: Karar alma süreçlerinde halkın diyaloğu, kamusal alanların erişilebilirliği ve kalitesi için kritik.
- Devlet ve Yerel Yönetimler: Çevre ve yapı dengesi için çerçeve politikaları, kaliteli yaşam alanlarının korunması ve geliştirilmesi yönünde uygulamalar hayata geçirilmeli.
5. Türkiye’deki Güncel Durum ve Eleştiriler
- TOKİ Projeleri: Batı’nın toplu konut standartlarından farklı olarak, kalite ve bölgesel duyarlılık eksikliğiyle eleştiriliyor.
- İstanbul ve Anadolu Kentleri: Hızlı kentleşme, eşitsizlik, güvenlik odaklı tasarımlar ve “kapanmış” siteler, kamusal mekanların erozyonuna yol açıyor.
Sonuç
Sanat, tarih ve kentsel tasarım arasındaki ilişki, Medici’nin Floransa’da yarattığı sinerjiden günümüzün Dubai‑modeline kadar uzanan bir zincir oluşturur. Bu zincirin her halkası, finans‑sanat entegrasyonu, toplumsal katılım ve çevresel sürdürülebilirlik prensipleriyle güçlendirilirse, geleceğin şehirleri sadece görsel bir şov değil, insan odaklı, etik ve yaşanabilir mekanlar haline gelebilir.